حکمرانی آفندی ـ پدافندی دفاع زیستی و امنیت غذایی
(با مردمیسازی، ائتلافسازی و خوداتکایی در شرایط تهدید اقتصادی دشمن)
امیرحسین خدائی ـ پژوهشگر
خط مقدم نبرد اقتصادی ـ زیستی
در شرایطی که دشمن با تغییر پارادایم تهدید، تمرکز خود را بر فشار اقتصادی و تحریم همهجانبه معطوف کرده است، دیگر نمیتوان امنیت غذایی و دفاع زیستی را بهعنوان موضوعاتی درجهدو یا صرفاً هزینههای جاری تلقی کرد. این حوزهها، خط مقدم جبههای نوین در نبرد ناهمتراز هستند. بودجه سالانه که در دست تدوین است، نه یک سند مالی که نقشه راه بقای ملی محسوب میشود.
حاکمیت با درک این تهدید راهبردی، پیگیر ارائه ابتکارات آفندی (تهاجمی و پیشدستانه) و پدافندی (مقاومسازی و کاهش آسیبپذیری) در حوزه دفاع زیستی و سلامت، الویت هست. در این یادداشت، تلاش میشود با نگاهی فرادولتی و مشارکتی، ضمن اصلاح ساختار بودجه، نقشه راهی عملیاتی برای تبدیل تهدیدات زیستی به فرصتهای راهبردی ترسیم گردد.
1. معماری نهادی و حکمرانی، گذار از مدیریت دولتی به حکمرانی فرادولتی
یکی از آسیبهای مزمن نظام بودجهریزی، نادیده گرفتن ظرفیتهای گستردهی بیرون از دولت است. برای مقابله با تهدیدات سیال و پیچیدهی زیستی، ناچار به گذار از دولتمحوری به حکمرانی شبکهای هستیم.
تشکیل شورای عالی حکمرانی امنیت غذایی و زیستی با ترکیبی فرادولتی متشکل از دولت، مجلس، دانشگاههای علوم پزشکی نظامی و دولتی و کشاورزی، سازمان نظام پزشکی و دامپزشکی و تشکلهای تخصصی مردمنهاد. سیاستگذاری در این شورا باید بهگونهای باشد که دانش دانشگاه، تجربه مردم محلی و ظرفیت بخش خصوصی در کنار هم قرار گیرد.
ایجاد بنیاد تعاون زیستی، دانشگاههای علوم پزشکی، کشاورزی و دامپزشکی بهعنوان حلقه وصل شرکتهای دانشبنیان، مراکز علمی و صنعت. این بنیاد با حمایت از تولید قدرت برای اجرای طرحهای توجیهدار، زمینهساز تأمین مالی جمعی و تسهیل انتقال فناوری خواهد بود.
استقرار نظام گزارشدهی دورهای و شفاف که دستگاههای اجرایی را به انتشار گزارشهای پیشرفت پروژههای امنیت غذایی برای افکار عمومی و نمایندگان مجلس ملزم میکند. این شفافیت، ضامن پیشگیری از رانت و انحراف منابع است.
2. راهبرد آفندی (تهاجمی و پیشدستانه): ائتلافسازی، نفوذ در بازار و مهار تهدید
هدف در این بخش، تبدیل تهدید به فرصت، ایجاد بازدارندگی فعال و کسب جایگاه در بازارهای منطقهای برای عبور از تحریمهاست.
۱. ائتلاف استراتژیک راهبردی زیستی (ائتلاف زیستی ایران)
تهدیدات زیستی، مرز نمیشناسند و مقابله با آن نیازمند همکاری فراملی است. پیشنهاد میشود ائتلاف زیستی ایران با کشورهای همسو و همپیمان (چین، روسیه، یمن، لبنان، کره شمالی، افغانستان، ارمنستان، ونزوئلا، عراق، ترکیه، پاکستان، هند، آفریقای جنوبی، بلاروس و همسایگان) تشکیل شود. مکانیسم این ائتلاف شامل تبادل فناوری، برگزاری رزمایشهای مشترک پدافند زیستی و ایجاد بانک اطلاعاتی مشترک از عوامل بیولوژیک خطرناک است.
الگوی موفق: همکاری راهبردی چین و روسیه در مه ۲۰۲۵ با امضای تفاهمنامه کمیسیون مشورتی دوجانبه تأمین امنیت زیستی و آموزش نیروهای نظامی دو کشور در حوزه دفاع شیمیایی و بیولوژیک، نشان میدهد که ائتلافسازی زیستی در بالاترین سطوح راهبردی دنبال میشود.
۲. دیپلماسی واکسن و صادرات محصولات بیوتک
با اتکا به توان شرکتهای دانشبنیان، باید طراحی و اجرای دیپلماسی واکسن در دستور کار قرار گیرد. اخذ تاییدیههای بینالمللی (WHO، سازمان غذا و داروی کشورهای هدف) برای واکسنهای پزشکی و دامی، نهتنها درآمد ارزی قابلتوجهی ایجاد میکند، بلکه با ایجاد وابستگی متقابل، تحریمها را بیاثر ساخته و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را بهعنوان قطب تولید واکسن در منطقه ارتقا میدهد.
۳. احیای ۹۰ میلیون هکتار مراتع و ۳۰ میلیون هکتار بیابان، ابتکاری آفندی برای کاهش وابستگی ۱۶ میلیارد دلاری
در سالهای گذشته حدود ۱۶ میلیارد دلار ارز دولتی صرف واردات نهادههای دامی شد. این عدد بزرگ، نشاندهنده یک ضعف راهبردی است. پیشنهاد میشود با استفاده از پهپادهای بذرپاش، کاشت گونههای مقاوم بومی و مدیریت چرای دام با مشارکت دامداران، طرح احیای مراتع بهصورت دیم و بیابان زدایی آغاز شود.
الگوی موفق جهانی: طرح بزرگ کمربند سبز آفریقا که از سال ۲۰۰۵ آغاز شده، با مشارکت مردم محلی و فناوری ساده و بومی، بیش از ۱۰۰ میلیون هکتار از اراضی تخریبشده را احیا کرده، ۱۰ میلیون شغل سبز ایجاد و ۲۵۰ میلیون تن کربن جذب کرده است. این طرح نشان داد بیابانزدایی، نه یک رؤیا، بلکه یک انتخاب مدیریتی هوشمندانه است که میتواند بخش بزرگی از مشکل خوراک دام، ریزگردها و حتی بیکاری در ایران را حل کند.
3. راهبرد پدافندی (مقاومسازی و کاهش آسیبپذیری): خوداتکایی و تابآوری
هدف در این بخش، ایجاد زیرساختهای مقاوم، کاهش و ابستگی و افزایش تابآوری کشور در برابر تهدیدات زیستی (اعم از طبیعی و عمدی) است.
۱. امنیتسازی زنجیره غذا و نهادههای تولید
کنترل زیستی از مزرعه تا سفره، شامل نهادههای دامی، خوراک، آب، خاک و حملونقل غذایی، یکی از حیاتیترین اولویتهاست. بودجه سالانه باید با ایجاد ردیفهای مشخص و غیرقابلانتقال، بهجای تمرکز بر درمان پرهزینه، بر پیشگیری هوشمندانه از آلودگیهای زنجیره غذایی متمرکز شود. اگر امنیت غذایی بهعنوان خط مقدم سلامت ملی دیده شود، بخش بزرگی از بیماریهای قلبی، گوارشی و متابولیک که هزینههای سنگینی بر دوش نظام سلامت میگذارند، بهطور طبیعی کاهش مییابند.
۲. خودکفایی راهبردی در واکسنهای پزشکی و دامی
با حمایت و خرید تضمینی، وابستگی به واردات واکسن در شرایط تحریم، کشور را آسیبپذیر میکند. در حوزه دامی، خودکفایی نزدیک به ۹۷ درصدی داریم، اما در حوزه واکسن طیور با خودکفایی تنها ۳۵ درصدی، فاصله زیادی تا هدف ۷۰ درصدی برنامه هفتم داریم. پیشنهاد میشود سرمایهگذاری هدفمند در تولید واکسنهای راهبردی انسانی و دامی در صدر اولویتهای بودجه قرار گیرد. تجربه اعتبارات دوران کرونا برای موسساتی همچون پاستور و رازی، علیرغم برخی ناترازیهای مدیریتی، نشان داد که با تزریق منابع هدفمند، میتوان جهش بزرگی در تحقیق و توسعه ایجاد کرد.
۳. تقویت برج علم و فناوری و زیستبوم نوآوری
طرح برج علم و فناوری با هدف تبدیل به قطب نوآوری، با مشکلاتی همچون کمبود زیرساخت و هماهنگی مواجه است. پیشنهاد میشود با بازطراحی این برج و ارائه تسهیلات، آزمایشگاههای مرجع و معافیتهای مالیاتی به شرکتهای دانشبنیان مستقر، زمینه برای تجمیع منابع و شکلگیری خوشههای نوآوری فراهم شود.
4. تأمین مالی و نقشآفرینی بخش خصوصی و مردمی (مقابله با تحریم از مسیر سرمایه)
برای عملیاتیسازی راهبردها، به یک نظام تأمین مالی نوین نیاز داریم که فشار بر بودجه دولت را کاهش داده و با مشارکت حداکثری مردم، اثر تحریمها را خنثی کند.
ایجاد صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر (Venture Capital) تخصصی در حوزه سلامت، بیوتکنولوژی و امنیت غذایی با مشارکت بخش خصوصی و صندوقهای بازنشستگی.
ارائه مشوقهای مالیاتی و قانونی برای شرکتهای دانشبنیان و فعالان حوزه تولید واکسن و دارو.
ریلگذاری قانونی برای سرمایهگذاری صندوقهای مجامع صنفی (کارکنان، پزشکان، دانشجویان،سازمان نظام پرستاری، سازمان نظام پزشکی، در هر استان) و تشکلهای مردمنهاد در طرحهای توجیهدار. ظرفیتسازی مردمی دارای تایید صلاحیت، میتواند در تامین اعتبار مالی و کماثر کردن تحریمها اثر فوقالعادهای بگذارد.
الگوی موفق جهانی: پروژه Biovac در آفریقای جنوبی با حمایت بانک اروپایی و IFC، نمونهای از همکاری عمومی-خصوصی (PPP) برای سرمایهگذاری بزرگمقیاس در تولید واکسن است.
5. اولویتهای اجرایی و اصلاحات عینی در بودجه سالانه
برای اینکه این یادداشت از سطح تحلیل به سطح اجرا برسد، پیشنهادهای زیر باید در قالب احکام بودجهای و برنامههای اجرایی گنجانده شوند:
۱. ایجاد ردیفهای بودجهای مشخص، مستقل و غیرقابلانتقال برای امنیت غذایی، تولید واکسنهای راهبردی، و مقابله با تهدیدات زیستی.
۲. اختصاص بخشی از منابع ارزی حاصل از صندوق توسعه ملی (نظیر یک میلیارد دلار) به تولید داخلی نهادههای دامی و طرحهای احیای مراتع، بهجای وابستگی کامل به واردات.
۳. تعریف احکام الزامآور قانونی در بودجه که دستگاههای دولتی را ملزم به مشارکت با بخش خصوصی، دانشگاهها با تشکیل بنیاد تعاون و نهادهای مردمی در اجرای پروژههای زیرساختی کند.
۴. افزایش سهم بخش کشاورزی و سلامت از کل بودجه عمرانی و بازنگری در اولویتهای تخصیص اعتبار، با رویکرد پیشگیری و تابآوری.
۵. پانزده درصد مرگ و میر کشور طبق آمار سال ۱۴۰۳ وزارت بهداشت ناشی از آلودگی هوا است.که ضرورت توجه بیشتر به هیبریدی و برقی کردن خودرو ها و همزمان رفع ناترازی را بیشتر می کند.
نتیجهگیری راهبردی، از تهدید تا اقتدار
بودجه سالانه باید نقطه عطفی در حکمرانی ملی باشد، بودجهای که:
امنیت غذایی و دفاع زیستی را خط مقدم سلامت و امنیت ملی بداند.
فرادولتی و مشارکتی باشد و از دانش دانشگاه، تجربه مردم و سرمایه بخش خصوصی بهره گیرد.
به جای واردات، تولید داخلی را با سرمایهگذاری هدفمند تقویت کند.
سلامت مردم و محیطزیست را سرمایه ملی بداند، نه هزینهای که باید از آن عبور کرد.
امروز، اصلاح بودجه، اصلاح مسیر آینده کشور است. کاری نکنیم که فردا، هزینه سنگین بیتوجهی به این هشدارهای راهبردی را بپردازیم. با اتخاذ رویکرد آفندی در ائتلافسازی و صادرات، و رویکرد پدافندی در خوداتکایی و مقاومسازی، میتوان از دل تهدید اقتصادی دشمن، فرصتی برای جهش تولید، اقتدار ملی و ارتقای کیفیت زندگی مردم خلق کرد. این، همان بازی برد-برد است که خانوادهها س المتر زندگی میکنند، دولت از فشار هزینههای درمان رها میشود و منابع کشور صرف آیندهسازی میشود. جایی که سلامت مردم، بزرگترین سرمایه ملی است.
