نزاع پادگفتمانی
دکتر سیدمهدی حسینی، دکتری علوم سیاسی
در ادبیات سیاسی و در سادهترین بیان گفتمان “چارچوب فکری تعیینکننده نوع نگرش به یک موضوع و شاکله رفتاری و معنا بخش به مفاهیم درست یا غلط است و پادگفتمان نیز اشاره به دیدگاهی دارد که میخواهد برعکس روند الیگارشی و گروه اندک حاکم عمل کند.”
پادگفتمانها با به چالش کشیدن چارچوب فکری حاکم، معتقدند اوضاع نباید صرفاً بر وفق مراد گروه حاکم بر سیاست پیش برود.
از حیث تحلیلی اندیشه گفتمانی به سان نقشهای جغرافیایی از سیاست است و میتواند به ما بگوید کجای سیاست جهانی قرار داریم و با اتخاذ کدام رهیافت و روش ایمن تر به مقصد و دستیابی به اهداف میرسیم.
چنانکه”جین همپتن”نگاشته: پندی قدیمی میگوید قدرت حق می آورد، از استالین خواستند دل پاپ را بدست آورد، جواب داد پاپ! پاپ چند هنگ دارد؟(1)
چنین سؤال تمسخرآمیزی در مورد تعداد “هنگ / لشکر پاپ” انعکاس تضاد و تمایز دیدگاه ابزاری و امور قدسی است.
سیاست پژوهان با شناخت درستتر بستر اندیشه و پادگفتمان ها و تبیین اهمیت فرایندهای اجتماعی، نقش گفتمان را در تعیین جهت عقربه افکار عمومی و سوگیریهای سیاسی و مذهبی نشان میدهند.
بدیهی است امور اجتماعی مملو از کشمکش و نزاع بالقوه هستند و جامعه عاری از تضاد درونی و کشاکش آراء نمیتوان یافت، ولی میتوان با فرمول سیاسی گفتمان، مانع از این شد که هیاهوی حاصل از اختلاف سلیقه شکل خشن به خود بگیرد. عنصر تعیین کننده در هر گفتمان اصل”تصمیم” است.
اساساً نظریه تصمیمگیری برای تامین امنیت و آرامش اجتماعی، شیوههای سنجیده فکر و اندیشه را متناسب با مقتضیات زمان ارائه میکند. بویژه در آغاز ربع دوم از قرن21 که تحولات بینالمللی”رختی نو”بر تعاملات سیاسی پوشاندهاند تصمیم به بازاندیشی عاجل در برخی از سیاستها اجتنابناپذیر شده است در همین راستا و بنابر یافتههای”جورجو آگامبن” امور مقدس یا دینی چیزهایی بودند که انسانها اجازه نداشتند با آنها تجارت کنند، آنها را نه میشد فروخت و نه میشد برای تصرف احتمالی به ودیعه گرفت. هر فعلی که این”خارج از دسترس بودن ویژه”را نقض یا به آن تعدی میکرد کفر آمیز تلقی میشد.(2)
عالیترین الگوی رجوع به امور مقدس ملت بزرگ ایران است که پس از سرنگونی حکومت ناروای طاغوت و باز تعریف الهیات سیاسی امیدی تازه به آینده آفرید. این چشمانداز به هیچ روی صرفاً یک امید ساده نبود بلکه ذات اقدس الهی در کنار ملتی همواره سرفراز قرار داشت، یعنی همینجا و اکنون در جهانی که آنها زندگی میکردند و دنیایی که فرزندان آنها زندگی خواهند کرد.(3)
ویژگی مهم این رهیافت و روش این بود که در آن هدف زندگی رشد شخصیت، و تاریخ فردا “بهشت پیشرفت اخلاقی” ترسیم شده بود. چنین چارچوب فکریای که با ابتنا بر امور قدسی معنای خیر و شر و قلمرو رفتار سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را تعیین کرد، امروزه درحال دست و پنجه نرمکردن با “حقیقتِ گرانیِ جنگ بهانه” و شارلاتانیسم رسانهایِ نوپدید یا حقیقتی تلخ است که به تعبیر”همایون کاتوزیان” مانند حرامزادهای که هربار به دنیا میآید سبب بدنامی کسی میشود که او را زاییده است! نباید خندید و نباید گریست بلکه باید فهمید.(4)
این مولود علاوه بر تغییر شیوه نگرش به امور قدسی ممکن است اساس نگاه به الهیات سیاسی را متحول سازد به بیان ملیح” ویتگنشتاین”همان چیزی که امروز مردم بسیاری دربارهاش پرچانگی میکنند.(5)
بنابراین ضمن تأکید بر اهمیت مشاهدات تجربی در جامعه و فرهنگ (جهان اجتماعی) و تأثیر معنا دار دیجیتالیسم بر شاکله رفتاری نسل نوظهور، باید بیش از پیش نگران برهم خوردن تعادل بین امور مقدس و مقوله لجام گسیختگی قیمتها و تأثیر اثیری بر روند زندگی اجتماعی باشیم و نگذاریم”غول گرانی و رسانه شارلاتان”بیش از این آب به آسیاب خصم بدسگال بریزند!
“سجاد ستاری” درست گفته که منازعه بن فکن قدرت مدرن با قدرت سنتی در عصر دیجیتال هر روز بیش از گذشته مدافعان سه گوهر جاودان”عقل، آزادی و دین”را دچار سرگشتگی و اضطراب بنیادی میکند.(6)
در عصر پیشادیجیتال نیز چنان منازعه حیرتافزایی در میگرفت و هر از چندی پرسشهایی بر قلمی جاری میگشت. کانونهای فکر دینی نیز در تکاپوی پاسخ بودند.
به هر حال:
اصل تغییر از اصول ثابت در واقعگرایی سیاسی است. اینک به بیان” الیف شافاک”فضای مجازی بسیاری از سیاستهای پیشین را به سطل زباله میفرستد.(7)
از این رو با تأکید بر شناخت صحیح از ماهیت امر دیجیتال و بستر اندیشه پادگفتمانی و هزینه پژوهشی میتوان نسل نوظهور را از مخاطرات امروز و تاریخ فردا آگاه ساخت. …
در آمریکا اصحاب مکتب شیکاگو با آگاهی از زایشگاه عقل با خوانش سقراط، دچار “سندروم خود ماما پندار” شدند و کوشیدند از رهگذر علم سیاست روح و روان بخش دانشجویی در جامعه ی ایران اسلامی را به درد زایش فکری وادارند:
“دریغ آن سایه همّت، که بر نااهل افکندی!”
نتیجهگیری:
هر چند هیچ اجماع روشنی درباره چیستی گفتمانها و چگونگی شکلگیری نزاع و شیوه عملکرد و تحلیل پادگفتمانها وجود ندارد و سخنگوی وجدان ایرانی نیز پند داده که:
“ای نشسته تو در این خانه پرنقش و خیال!
خیز از این خانه برو، رخت ببر، هیچ مگو” ولی سیاستپژوهان آزاد اندیش در کلان روال درحال وقوع نباید صرفاً چشمانتظار تحولات در راه باشند!
چنانکه افتد و دانی مامای دیجیتالی اندیشه، با دخیل بستن به غول چراغ جادوی دیجیتال”اغتشاش خشونت آمیز دی ماه پارینه” را به شکلی مذبوحانه متولد ساخت. در آن بلوای پیچیده طفولیت دانش سیاسی و ناهنجاری پرچم سوزانی را نیز به نمایش گذاشت. با توجه به آتشباری شدید توپخانه دیجیتال، بویژه پس از شهادت مظلومانه حکیم حاکم؛ شنیدن پند سخنگوی وجدان ایرانی:
«مصلحت دید من آن است که یاران همه کار/ بگذارند و سرِ طُره یاری گیرند»
واجب شده است.
طرفه اینکه:
به فتوای عقل سلیم در حوزه مطالعات مرتبط با تحول دیجیتال و پادگفتمان مرتبط با امور مقدس باید افق تازهای گشود. ترسیم افقی گسترده در فصل سوم از گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی به دو دلیل حائز اهمیت است:
الف: ریشه اندیشه مسئله شناسی را میتوان تا پرسشگری سقراطی در”پیِ راه یافتن به ماهیت امور”دنبال کرد.
ب: غفلت برخی کارگزاران تاجر پیشه دولتی علیالخصوص دو رازدان عالم بالا:
- وزارت آموزش و پرورش
- وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
با تأسف موجب رواج”بد دینی”در نسل جدید خواهد شد:
«سر ز شکر دین از آن برتافتی
کز پدر میراث مفتش یافتی
مرد میراثی چه داند قدر مال
رستمی جان کند و مجان یافت زال»
“هانا آرنت” نیز از قول جامعه شناسی که نام او بر یک مکتب فکری حک شده، نگاشته: درگیریهای خشونتآمیز پیش از جامعه مدرن حادث میگردند، این امر به درد زایمان میماند که قبل از زایمان میآید هر چند البته علت آن نیست.(8)
در نگاه به جهان با عینک استالینی امر سیاست نیز صرفاً به معنای زور و تحمیل اراده فهم میشود. اما جهان شاهد به موزه رفتن آن ایدئولوژی و نماد نزاع پاد گفتمانی پرخسارت در عصر پیشادیجیتال بود. …
به نظر میرسد امروز اتخاذ سیاستی دیگر ضروری شده و حسن ختام این نوشته کلام کوتاه و گویای”مانوئل کاستلز”است که گفت: این منطق را فضای جریانها مرکب از”مدار الکترونیکی – مخابراتی”ساخته اند.(9)
منابع و مآخذ:
1.فلسفه سیاسی
2.حرمت شکنیها
3.پایان جهان، آنگونه که آن را میشناسیم
4.اقتصاد سیاسی ایران، از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی
- مدرنیته و اندیشه انتقادی
- گفتارهای نو در جامعه شناسی سیاسی
- فرزانگی در عصر تفرقه
- آرنت؛ خشونت، و اندیشه هایی درباره ی سیاست و انقلاب
- قدرت ارتباطات
