ریسک امنیت آب- بخش ششم
امیرحسین خدائی، پژوهشگر
راهکارهای اجرایی، بومی سازی شده و قابل تعمیم در سطح کشور (بخش دوم)
رازهای مدیریت آب در گذر زمان؛ از چالش‌های پیچیده تا افق‌های نوین
آب، منبع حیاتی زندگی و پایه توسعه پایدار هر کشوری است، اما مدیریت آن همواره با چالش‌های فراوانی روبرو بوده است. در طول دهه‌های گذشته، سیاست‌گذاری مدیریت آب در کشور ما مسیری پرپیچ‌وخم را طی کرده که تحت تأثیر عوامل اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و فناورانه قرار داشته است. بررسی این مسیر، نه تنها نمایی از مشکلات و نقاط ضعف گذشته را نشان می‌دهد، بلکه افق‌های روشن و فرصت‌های بی‌نظیری را برای بهبود و نوآوری در مدیریت منابع آب پیش روی ما می‌گذارد. در این تحلیل، به بررسی عمیق عوامل تأثیرگذار و نقش کلیدی مدیران در شکل‌دهی سیاست‌های آبی پرداخته و راه‌هایی برای حرکت به سوی آینده‌ای پایدار و امیدوارکننده ارائه خواهیم داد.
تاثیر لایروبی در صرفه جویی آب
تأثیر لایروبی نکردن رودخانه‌ها و سدها بر هدررفت آب در ایران
لایروبی نکردن رودخانه‌ها و سدها باعث تجمع رسوبات در بستر آن‌ها و کاهش ظرفیت مفید مخازن می‌شود. در نتیجه، هنگام بارندگی‌های شدید، بخشی از آب به جای ذخیره‌شدن در سدها، سرریز می‌شود و از دست می‌رود. مطالعات نشان می‌دهد که در ایران به دلیل رسوب‌گذاری ناشی از لایروبی‌نشدن، سالانه حدود ۰٫۵ تا ۰٫۷۵ درصد از ظرفیت مفید سدها کاسته می‌شود. این رقم در بلندمدت بسیار چشم‌گیر است؛ برای نمونه، ظرفیت سد دز در حدود ۴۰ سال فعالیت نزدیک به ۲۰ درصد کاهش یافته و غیر قابل استفاده شده است. همچنین برآورد بانک جهانی نشان می‌دهد سالانه حدود ۲۳۶ میلیون مترمکعب از ظرفیت ذخیره آب کشور به همین دلیل در فصل بارش با سرریز شدن آب مازاد سدها از بین می‌رود.
این کاهش ظرفیت موجب می‌شود در فصل بارش، سدها زودتر پر شوند و حجم قابل توجهی از روان‌آب‌ها هدر رود. برای کاهش این مشکل، انجام لایروبی منظم مخازن و بستر رودخانه‌ها، کنترل فرسایش در بالادست، و پایش رسوبات ضروری است. اجرای این اقدامات می‌تواند از هدررفت میلیون‌ها مترمکعب آب در هر سال جلوگیری کند و عمر مفید سدها را افزایش دهد.
راهکارهای ساده برای لایروبی و پیشگیری از هدررفت آب با اولویت سرمایه‌گذاری مردمی
۱. لایروبی دستی و مکانیکی دوره‌ای:
در مناطق کوچک و رودخانه‌های کم‌عمق، می‌توان با کمک جوامع محلی و نیروهای داوطلب، لایروبی دستی انجام داد. این کار هزینه کمی دارد و می‌تواند به حفظ ظرفیت مخازن و جریان آزاد آب کمک کند.
۲. کنترل فرسایش خاک در بالادست:
کاشت درختان و پوشش گیاهی در حوضه‌های آبریز، جلوگیری از کشاورزی نامناسب و تثبیت خاک، باعث کاهش ورود رسوبات به رودخانه‌ها می‌شود. مردم و کشاورزان می‌توانند در این زمینه مشارکت کنند.
۳. ایجاد صندوق‌های محلی برای نگهداری و لایروبی:
تشکیل صندوق‌های مردمی برای تأمین هزینه لایروبی و مراقبت از منابع آب، راهکار مناسبی برای جذب سرمایه مردمی و مشارکت در حفاظت منابع است.
۴. استفاده از فناوری نانو حباب:
فناوری نانو حباب که حباب‌های بسیار ریز هوا را در آب ایجاد می‌کند، می‌تواند به تصفیه و بهبود کیفیت آب کمک کند و رسوبات معلق را کاهش دهد. این فناوری به تازگی در برخی کشورها به‌کار رفته و پتانسیل کاهش رسوب و افزایش کارایی مخازن را دارد، ولی در ایران در برخی زمینه ها اجرایی شده در این مورد هنوز در مراحل آزمایشی است و نیازمند حمایت و سرمایه‌گذاری بیشتر است.
مزایای اقتصادی استفاده از مواد استخراجی از لایروبی
۱. تأمین مصالح ساختمانی و عمرانی:
رسوبات و ماسه‌های استخراج‌شده از بستر رودخانه‌ها و سدها می‌توانند پس از غربال و تصفیه، به عنوان ماسه، شن و خاک رس در پروژه‌های عمرانی، راه‌سازی، آجرسازی و سیمان‌سازی استفاده شوند.
نتیجه: کاهش هزینه استخراج معادن جدید و صرفه‌جویی در منابع طبیعی.
۲. منبع درآمد برای جوامع محلی:
با ایجاد تعاونی‌های مردمی یا شرکت‌های محلی برای جمع‌آوری، تفکیک و فروش مواد لایروبی، می‌توان برای جوامع روستایی و ساحلی اشتغال پایدار ایجاد کرد.
نتیجه: تقویت اقتصاد محلی و افزایش انگیزه مردم برای مشارکت در لایروبی.
۳. کاهش هزینه‌های دفع پسماند:
اگر مواد رسوبی به‌درستی بازیافت شوند، نیازی به انتقال و دفن آن‌ها در محل‌های دور نیست. این موضوع هزینه‌های حمل‌ونقل و دفن رسوبات را کاهش می‌دهد.
۴. استفاده در بازسازی زمین‌های کشاورزی:
رسوبات ریزدانه، به‌ویژه در لایروبی مخازن سدها، معمولاً دارای مواد آلی و معدنی مفید هستند که می‌توانند برای بهبود بافت خاک‌های فقیر و فرسوده استفاده شوند.
نتیجه: کاهش هزینه خرید کودهای شیمیایی و افزایش حاصلخیزی زمین.
